فارماکوگنوزی (pharmacognozy) یکی از قدیمی ترین دانش های بشری و به طور کلی قدیمی ترین قسمت از علوم دارویی می باشد فارماکوگنوزی علمی است که با مواد حاصل از متابولیسم گیاهان سروکار دارد که به طور مستقیم یا غیر مستقیم برای مصارف درمانی بکار برده می شوند این علم یکی از مهم ترین بخش های دانش داروسازی را تشکیل داده و هدف اصلی آن شناسایی و کنترل مواد از راههای بیوشیمیایی، شیمیایی و فیزیکی می باشد پرورش مناسب ترین نوع و بهترین روش کشت گیاهان دارویی و طریقه تثبیت بافت ها و اندام های حاوی مواد موثره نیز با این دانش ارتباط دارد این علم علاوه بر این ارایه روش های مناسب جهت کنترل مواد دارویی خام از نظر اصلیت و میزان مواد موثره وبالاخره شناسایی تقلبات و اشتباهات در موارد بالا را نیز در بر می گیرد امروزه فارماکوگنوزی از دو قسمت نظری و عملی تشکیل می شود در بخش نظری بررسی و تحقیق همه جانبه گیاهان دارویی و مواد دارویی خام مورد توجه قرار می گیرد تا اطلاعاتی در زمینه شناسایی، ساختمان، بیوسنتز، خواص، تعیین مقدار مواد موثره و موارد کاربرد آنها بدست آورده شود در فارماکوگنوزی عملی هدف استخراج، شناسایی، تعیین ارزش، نگهداری و به عمل آوردن داروهای گیاهی و حیوانی می باشد در فارماکوگنوزی از علوم دیگر مانند مرفولوژی، تاکسونومی، فیزیولوژی گیاهی، ژنتیک، میکروبیولوژی، جغرافیای گیاهی و اتنولوژی استفاده می شود اولین گام در تحقیق درباره یک گیاه دارویی تشریح شکل ظاهری و شناخت ساختمان داخلی آن می باشد فیزیولوژی گیاهی نیز یکی از مهمترین علومی است که دانش فارماکوگنوزی بدان وابسته می باشد وظیفه این دانش مطالعه و تحقیق در اعمال و بازده ارگانیسم گیاهی و روشن کردن نیروهای موثر در تکامل گیاه است از قسمت های مهم این علم که در فارماکوگنوزی اهمیت فراوان دارد تحقیق درباره اثرات محیط در ایجاد، کیفیت و کمیت مواد موثر دارویی است مهم ترین فاکتورهای قابل تغییر در این زمینه نور، حرارت، میزان بارندگی و به خصوص خواص شیمیایی و فیزیکی زمین می باشد برای پرورش گیاه جهت بالا بردن مقدار مواد موثر و کم کردن مواد غیر موثر که همراه مواد اصلی دیده می شود و مقاوت گیاه در برابر بیماری های گیاهی دانستن اصول ژنتیک از واجبات است از وظایف عمده پاتولوژی در زمینه فارماکوگنوزی روشن کردن علل امراض گیاهان دارویی و پیدا نمودن موادی برای مبارزه با آنها است علم میکروبیولوژی نقش بسیار مهمی برای تهیه مواد دارویی ایفا می نماید جغرافیای گیاهی اطلاعات مهمی درباره انتشار جغرافیایی گیاهان دارویی و کشف منابع اولیه جدید در اختیار ما گذاشته است و در نهایت علم شناسایی داروهای ملل مختلف یا اتنولوژی که در مورد داروپزشکی و مصارف داروهای گیاهی در طب کشورهای گوناگون بررسی می کند عامل بسیارمهمی در تکمیل گنجینه دارویی ایفا می نماید.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در سال های اخیر، علاقه و رویکرد مردم به گیاهان دارویی و محصولات و فرآورده های طبیعی حاصل از آنها افزایش یافته است. خیزش جهانی برای استفاده از گیاهان دارویی تقاضای زیادی را برای آنها ایجاد کرده است. تعداد افرادی که به گیاهان دارویی روی می آورند، هر ساله 50% اضافه می شود. در کل دنیا افزایش مصرف گیاهان دارویی سالیانه 15% است، در حالی که مصرف داروهای سنتزی رشدی برابر 3% دارد. به منظور مشارکت در چنین بازار دامنه داری، لازم است که توجه ویژه ای به نحوه تولید، فرآوری، افزایش کیفیت، استانداردسازی و ایمنی داروهای گیاهی شود. یکی از فاکتورهایی که در استفاده از داروهای گیاهی و همچنین صادرات آن از اهمیت بالایی برخوردار است، یکنواخت بودن کیفیت محصول در زمان های مختلف می باشد. از اینرو تدوین یک استاندارد برای هر محصول بسیار مهم می باشد. استاندارد سازی داوهای گیاهی یک کار تجزیه ای محض نبوده و با شناسایی اجزاء موثره گیاه کار خاتمه نمی یابد، بلکه باید سازگاری بهداشتی این اجزاء نیز در نظر گرفته شود. معمولا اثر داروهای گیاهی برآیند هم افزایی اثرات اجزاء متعدد موجود در آن است. به همین علت ارجح آن است که کل اجزاء با روش خوراکی شناخته شده ای مصرف گردند. در تنظیم دستورات کنترل کیفی داروهای گیاهی، باید این حقیقت را در نظر داشته داشت که مواد مورد آزمایش اجزایی پیچیده و ناهماهنگ با هم دارند. بنابراین اثر مواد همراه نمونه و مزاحمت های تجزیه ای مانند داروهای شیمیایی سنتزی محدود نمی باشند. به همین دلیل استاندارد سازی آنها تابع فاکتورهایی همچون سن گیاه، منشا آن، زمان درو کردن، روش خشک نمودن، شرایط انبارداری، فرآیند تولید، چگونه بسته بندی و غیره می باشد. به منظور ایجاد و توسعه صنایع داروهای گیاهی در ایران و همچنین افزایش سهم صادرات آنها، لازم است که نیروی انسانی در زمینه های مختلف از جمله کاشت، برداشت، شناسایی گیاه، استاندارد سازی، کنترل کیفیت، فرآیند تولید، تکنیک های جداسازی و تجارت، از آموزش کافی برخوردار شود و آزمایشگاه های مرجع مجهز به تجهیزات کنترل کیفی و استاندارد سازی راه اندازی گردد. در این مقاله ضمن بررسی هریک از موارد فوق در مورد ایجاد یک آزمایشگاه مرجع کنترل کیفی و استانداردسازی داروهای گیاهی بحث شده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در عصر حاضر، استقبال از گیاهان دارویی و داروهای گیاهی ساخته شده از آن ها، به دلایلی همچون در دسترس پذیری، قیمت مناسب و باور عموم به کمتر بودن عوارض داروها و ترکیبات گیاهی در برابر داروهای شیمیایی، رو به افزایش است. اما بر خلاف باور عموم، گیاهان دارویی نیز دارای عوارض جانبی ای می باشند که استفاده نابجا از آن ها، می تواند سبب وقوع آسیب های جبران ناپذیری شود. با توجه به این موارد و همچنین عدم توانایی ما دریافتن ساختارهای دانش مناسب که دربردارنده این اطلاعات باشند، به سراغ ساخت اولین هستان شناسی داروهای گیاهی ایران (HMOIr) رفتیم. این هستان شناسی با استفاده از اطلاعات شرکت داروسازی گیاهی گل دارو ساخته شد و شامل 971 کلاس، 16 رابطه و 4 برچسب می باشد. سپس سامانه اطلاعات داروهای گیاهی ایران که با استنتاج بر دانش این هستان شناسی کار می کند، معرفی شد تا کاربران بتوانند پاسخ مناسب به سوالات خود را دریافت نمایند. ارزیابی هستان شناسی و سامانه مربوطه براساس سوالات مطرح شده توسط کاربران درصد پوشش و صحت را به ترتیب 89. 17% و 97. 2% نشان می دهد.